Łąki są ekosystemem półnaturalnym – ich istnienie i bogactwo gatunkowe zależy od regularnej działalności człowieka. Bez koszenia lub wypasu większość polskich łąk ulegałaby sukcesji wtórnej i w ciągu kilkudziesięciu lat zamieniłaby się w zarośla, a następnie w las. Z tego powodu ochrona łąk nie polega jedynie na wyłączeniu ich z użytkowania, lecz na utrzymaniu właściwego reżimu gospodarczego.
Zagrożenia dla łąk w Polsce
Trwała utrata łąk w Polsce wynika z kilku równoległych procesów. Intensyfikacja rolnictwa – polegająca na nawożeniu mineralnym, nawadnianiu i wielokrotnym koszeniu w sezonie – prowadzi do uproszczenia składu gatunkowego i dominacji kilku wydajnych paszowo traw kosztem gatunków rzadkich. Z kolei porzucenie użytkowania powoduje sukcesję – wkraczanie roślin zaroślowych i drzew, eliminujących gatunki murawowe.
Osuszanie terenów podmokłych w celach rolniczych lub budowlanych usunęło znaczną część powierzchni łąk wilgotnych i zmiennowilgotnych, uznawanych za jedne z najcenniejszych przyrodniczo typów siedlisk. Na wielu obszarach podmiejskich łąki zostały trwale przeznaczone pod zabudowę lub zalesione.
Natura 2000 – europejska sieć ochrony
Sieć Natura 2000 jest głównym instrumentem ochrony przyrody w Unii Europejskiej, opartym na dwóch dyrektywach: siedliskowej (92/43/EWG) i ptasiej (2009/147/WE). W Polsce w ramach tej sieci wyznaczono ponad 150 obszarów Specjalnej Ochrony Ptaków (OSO) i ponad 800 obszarów Specjalnej Ochrony Siedlisk (SOO).
Spośród typów siedlisk przyrodniczych wymienionych w załączniku I dyrektywy siedliskowej, kilka dotyczy bezpośrednio łąk:
- Kod 6410 – zmiennowilgotne łąki trzęślicowe (Molinion caeruleae)
- Kod 6440 – łąki selernicowe (Cnidion dubii)
- Kod 6510 – ekstensywne łąki niżowe (Arrhenatherion elatioris)
- Kod 6520 – górskie łąki konietlicowe (Trisetum flavescens)
Wyznaczenie obszaru Natura 2000 nie jest równoznaczne z zakazem użytkowania. W praktyce jest to forma aktywnej ochrony z określonymi warunkami dotyczącymi terminów koszenia, zakazu nawożenia mineralnego i stosowania środków ochrony roślin.
Obszar Natura 2000 Biebrzański Park Narodowy (PLB200006) obejmuje jedne z największych w Polsce kompleksów łąk podmokłych i torfowisk. Jest to jednocześnie jeden z najważniejszych w Europie Środkowej obszarów lęgowych ptaków błotnych, w tym derkacza, wodniczki i bataliona.
Krajowe formy ochrony łąk
Poza siecią Natura 2000 polskie prawo przewiduje kilka krajowych form ochrony, które mogą obejmować łąki:
Rezerwaty przyrody
Rezerwaty przyrody obejmują obszary zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym. W przypadku łąk rezerwaty twworzone są zazwyczaj dla ochrony rzadkich gatunków roślin lub unikatowych fitocenaz. Przykłady to rezerwat „Łąka Sucha Wieś" w województwie małopolskim z łąkami kserotermicznymi oraz rezerwat „Pełnik europejski" na Podhalu.
Użytki ekologiczne
Użytki ekologiczne są jedną z prostszych form ochrony – obejmują zazwyczaj małe powierzchniowo obszary o lokalnym znaczeniu przyrodniczym. Ustanawiane są uchwałą rady gminy lub powiatu. Liczba użytków ekologicznych w Polsce sięga kilku tysięcy, a łąki wilgotne i trzęślicowe należą do najczęściej w tej formie chronionych siedlisk.
Programy rolnośrodowiskowe
Instrumenty finansowe Wspólnej Polityki Rolnej, a konkretnie Program Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW), zawierają pakiety rolnośrodowiskowo-klimatyczne, które premiują gospodarkę rolną korzystną dla bioróżnorodności. Wśród nich pakiety łąkowe dotyczą m.in.:
- Zachowania łąk o wysokiej wartości przyrodniczej (koszenie po 15 lipca lub w terminach wskazanych przez RDOŚ)
- Zakazu nawożenia mineralnego i organicznego w strefach buforowych
- Utrzymania mozaiki siedlisk przez zachowanie miedz, drzew śródpolnych i oczek wodnych
- Ekstensywnego wypasu na łąkach tradycyjnych, szczególnie na terenach górskich
Rola terminów koszenia
Kluczowym elementem ochrony łąk o wysokiej wartości przyrodniczej jest dostosowanie terminu koszenia do fenologii gatunków roślin i zwierząt. Zbyt wczesne koszenie – przed końcem czerwca – niszczy lęgi ptaków gniazdujących w trawie (derkacz, kszyk), uniemożliwia dojrzewanie nasion roślin późno kwitnących i eliminuje gąsienice motyli żerujące na liściach traw.
W praktyce ochrony łąk wyróżnia się tzw. koszenie opóźnione, zaczynające się po 15 lipca, oraz koszenie ochronne, którego terminy są ustalane indywidualnie dla poszczególnych obszarów przez regionalne dyrekcje ochrony środowiska (RDOŚ). Na obszarach Natura 2000 warunki koszenia są zapisane w planach zadań ochronnych lub planach ochrony.
Łąka kalinowa jako przykład cennego siedliska
Łąka Kalinowa w Pieninach jest jednym z dobrze udokumentowanych przykładów ochrony łąk w Polsce. Siedlisko to obejmuje zbiorowisko wilgotnych łąk z pełnikiem europejskim (Trollius europaeus) i storczykami. Zachowanie jego struktury gatunkowej wymaga regularnego koszenia wykonywanego ręcznie lub lekkimi maszynami, bez ciężkiego sprzętu niszczącego strukturę gleby.
Działania ochronne w takich miejscach łączą aspekty botaniczne (zachowanie gatunków chronionych), hydrologiczne (utrzymanie właściwego poziomu wód) i kulturowe (podtrzymanie tradycyjnych praktyk rolniczych na terenach górskich).
Znaczenie łąk dla ekosystemu poza ich granicami
Łąki pełnią funkcje ekosystemowe daleko poza swoimi granicami. Ich darń retencjonuje wodę opadową i spowalnia odpływ do cieków wodnych, ograniczając ryzyko powodzi. Korzenie roślin łąkowych wiążą węgiel organiczny w glebie przez dziesiątki lat – co czyni łąki trwałe, szczególnie te wilgotne, istotnym rezerwuarem węgla.
Łąki są też naturalnym filtrem biologicznym dla zanieczyszczeń spływających z gruntów rolnych. Na łąkach buforowych wzdłuż rzek rośliny wychwytują azotany i fosforany przed ich dostaniem się do wód powierzchniowych. Jest to funkcja szczególnie ważna na obszarach intensywnej produkcji rolnej, gdzie stężenia związków azotu w wodach gruntowych przekraczają normy.
